L'Harmattan Open Access

Matolai János két írása Tokaj-Hegyaljáról és a tokaji borról. A Viniculturae Tokaiensis membrum chorographicum című fogalmazvány átirata és az 1744-ben megjelent Disquisitio physico-medica de vini Tokaiensis cultura, indole, praestantia et qualitati…

Two Works by János Matolai about Tokaj-Hegyalja and Tokaj Wine

János Matolai(autor)
Áron Orbán(herausgeber)
Zusammenfassung
This volume contains the first complete edition and translation of the Hegyalja-related writings of János Matolai, one of the foremost 18th-century experts on Tokaj wine and viticulture. Born in a noble family, classically educated, and expert in land surveying, he participated in Mátyás Bél’s great undertaking of describing the country; he contributed to the descriptions of numerous counties and payed particular attention to the wine regions. Mátyás Bél called Matolai his "most diligent colleague." In his two surviving writings on the subject of Tokaj-Hegyalja, a draft from the 1730s and a treatise published in 1744, he provides the most detailed description of local viticulture to date, with a special focus on the vineyards with the best conditions. He briefly discusses the history of Hegyalja, the ingredients of Tokaj wine, and the legend of aurum vegetabile. In exploring all these topics, learning about the circumstances surrounding the creation of the works, and explaining the questionable passages, the reader is aided by introductory studies in Hungarian and English, as well as textual criticism and subject notes.
Usage metrics
Referenzen

Adamik 2017

Adamik Lajos, Egy modern Paracelsus-legenda vázlatos története, Orvostörténeti Közlemények, 238–241 (2017), 127–141.

Bakos      1959

Bakos József, A Tokajhegyaljai régi szőlőművelés szókincse. Az Egri Pedagógiai Főiskola évkönyve 5 (1959), 5–54.

Balassa 1991

Balassa Iván, Tokaj-Hegyalja szőleje és bora. Történeti-néprajzi tanulmány, Tokaj, Tokaj-Hegyaljai ÁG Borkombinát, 1991.

Becher 1661

Johann Joachim Becher, Natur-Kündigung der Metallen… Frankfurt a. M., W. Ammon és W. Serlin, 1661.

Bél 1723

Bél Mátyás, Hungariae antiquae et novae Prodromus… Norimbergae, Petrus Conradus Monath, 1723.

Bél 1737

Matthias Belius, Notitia Hungariae novae historico-geographica. Tomus Tertius, Viennae, I. Petri van Ghelen, 1737.

Bél 2001

Bél Mátyás, Sopron vármegye leírása I. – Descriptio Comitatus Semproniensis I. A latin szöveget gond. és ford. Déri Balázs, Földváry Miklós, Tóth Gergely, szerk. Kincses Katalin Mária, Sopron, Soproni Levéltár, 2001.

Bodó 1979

Bodó Sándor, Tokaj-hegyalja, egy minőségi borvidék körülhatárolása, Ethnographia 4 (1979), 480–491.

Bonfini 1543

Antonio Bonfini, Rerum Ungaricarum Decades tres…, Basileae, R. Winter, 1543.

Brodersen, szerk., Palladius 2016

Palladius, Das Bauernjahr. Lateinisch-deutsch. Herausgegeben und übersetzt von Kai Brodersen, Berlin–Boston, De Gruyter, 2016. https://doi.org/10.1515/9783110432138

Columella 2005

Lucius Iunius Moderatus Columella: A mezőgazdaságról; ford., jegyz., utószó Hoffmann Zsuzsanna,  Szeged, Lectum Kiadó, 2005.

Csoma 1998

Csoma Zsigmond, A szőlészeti-borászati szakirodalom kialakulása Magyarországon (18–19. sz.), Századok. A Magyar Történelmi Társulat folyóirata 132/4 (1998), 859–908.

Csoma 2012

Csoma Zsigmond, A magyar borászati szakirodalom kialakulása, Eger, EKF, 2012.

Domby 2022

Domby Sámuel: De vino Tokaiensi - A tokaji borról, 1758, Az Utrechtben kiadott könyv hasonmása, Pető Gábor fordításában, N. Kis Tímea jegyzeteivel és tanulmányával, Budapest–Sárospa-tak, L’Harmattan–THE, 2022 (Europica varietas Tokajensis, Acta Universitatis Tokajensis Sárospatakini, Patrimonium culturale, Fontes, III.). https://doi.org/10.56037/978-963-414-923-1

Fischer 1732

Daniel Fischer, De terra medicinali Tokayensi, Wratislaviae, Michael Hubert, 1732.

Hoffmann 1703

Friedrich Hoffmann, Dissertatio de natura et praestantia vini Rhenani in medicina, [Halle], C. A. Zeitler, [1703].

Hoffmann 1722

Friedrich Hoffmann, Observatio XXIV. Historia vini Tockaviensis Hungarici cum ejus indole, genesi ac virtute, in Hoffmann 1722a, 79–88.

Hoffmann 1722a

Friedrich Hoffmann, Observationum physico-chymicarum selectiorum libri III, Halae, Simon Jacob Renger, 1722.

Hoffmann–Welsch 1721

Dissertatio inauguralis physico-medica de vini hungarici excellente natura virtute et usu, quam... in illustri Academia Friedriciana, Praeside Dn. Friderico Hoffmanno… pro gradu Doctoris, nov. 1721... publicae eruditorum disquisitioni exponet Johann Melchior Welsch, Halae Magdeburgicae, typis Christiani Henckelii, 1721.

Hrenkó 1978.

Hrenkó Pál, Egy elfelejtett magyar földmérő: Matolai János, Geodézia és Kartográfia 30 (1978), 197–206.

Istvánffy 1622

Istvánffy Miklós, Historiarum de rebus Hungaricis libri XXXIV, Coloniae Agrippinae, Sumptibus Antonii Hierati, 1622.

Kaiser–Völker 1971

Wolfram Kaiser und Arina Völker, Die Physici Sempronienses und ihre Beziehungen nach Halle und Wittenberg (Ein Beitrag zur Ungarischen Medizingeschichte des 18. Jahrhunderts), Orvostörténeti Közlemények 62-63 (1971), 101–109.

Keler 1712

De vineis Ungariae, praeside Petrus Iaenichius… publice disseret Paulus Keler, Thorunii, Johann Ludwig Nicolai, 1712. Thorunii, Joh. Nicolai, [1712].

Keler 1731

Paul Keler, Beschreibung des vornehmsten Weingebürges in Ungarn, in Petrus Jaenichius, Meletemata Thorunensia, Tomus III, Thorunii, 1731, 256–278.

Kincses 2001

Kincses Katalin, Bél Mátyás soproni tudóskapcsolatai, in Bél 2001, 209–220.

Komáromy 1715

Komáromy János Péter, Dissertatio physico-medica inauguralis De vino Hungarico Semproniensi, Basel, Typis Friderici Lüdii, 1715.

Magin 1723

[Magin János], Murices nobilissimae et novissimae diaetae Posoniensis scriptori sparsi, apologia pro inclyto comitatu Trenchiniensi, ejusdemque nominis civitate conscripta… Púchov : Daniel Chrastina, [1728]

Magyar 1996

Magyar László András, Friedrich Hoffmann (1660–1742) tanulmánya a magyar bor kiváló természetéről, Orvostörténeti Közlemények 40-41 (1996), 219–244.

Marsigli 1700

Luigi Ferdinando Marsigli, Danubialis Operis Prodromus, Nürnberg, Endter, 1700

Matolai 1744

Matolai János, Disquisitio physico-medica de vini Tokaiensis cultura, indole, praestantia et qualitatibus, Acta physico-medica Academiae caesareae Leopoldino-Carolinae naturae curiosorum exhibentia Ephemerides VII, Appendix ad volumen septimum Actorum physico-medicorum, Nürnberg, J. J. Fleischmann, 1744, 1–24.

Monok 2017

Monok István, Paracelsus és a tokaji bor. Néprajzzá váló filológiai tévedés, Agria, L (2017), 77–80.

Monok 2023a     

Monok István, Egy borvidék írott öröksége feltárásának elvi megfontolásai; a tokaji borról szóló 18. századi könyvek, Zempléni_Múzsa_23/1 (2023), 5–11.

Monok 2023b     

Monok István, Megfontolások és kiindulópontok a tokaji bor történetének kutatásához, Agrártörténeti Szemle / Historia Rerum Rusticarum 44 2023), 133–140.

Kis 2022

Kis Tímea, Domby Sámuel orvosi disszertációjának újdonsága, in Domby 2022, 113–149.

Orbán 2022

Orbán Áron, “A holott Te termesz, áldott az a határ!” Szirmay Antal Hegyaljával és a tokaji borral kapcsolatos művei, in Szirmay 2022, 349–415.

Protocollum 2013

Protocollum Academiae Caesareo-Leopoldinae Naturae Curiosorum. Edition der Chronik der Kaiserlich-Leopoldinischen Akademie der Naturforscher. Bearbeitet von Uwe Müller, Danny Weber  und Wieland Berg. Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina – Nationale Akademie der Wissenschaften, Halle (Saale), 2013.

Rapaics 1940

Rapaics Raymund, A magyar gyümölcs, Budapest, Királyi Magyar Természettudományi Társulat, 1940.

Raymann 1722

Johann Adam Raymann, De dubia Auri Uvarum vegetabilis existentia, Acta physico-medica Academiae Caesareae Naturae Curiosorum Ephemerides, Centuria IX. et X, 1722, 116–118.

Raymann 1742

Johann Adam Raymann, Fallacia Auri Uvarum vegetabilis ulterius demonstrata, Acta physico-medica Academiae Caesareae Naturae Curiosorum Ephemerides, Vol. VI, 1742, 427–434.

Sachs 1661

Philipp Jacob Sachs, Ampelographia sive vitis viniferae ejusque partium consideratio physico-philologico-historico-medico-chymica, Lipsiae, Christianus Michael, 1661.

Sannazzaro 1535

Jacopo Sannazzaro, Iacobi Sannazarii Opera omnia Latine scripta, nuper edita, Velence, A. Manuzio, 1535.

Sipos 2023

Sipos Eszter, Exploring the eighteenth-century concept of soil as reflected in Sámuel Domby’s De vino Tokaiensi, Hungarian Studies 37 (2023), Special Issue on Early Modern Hungary no. 2, 129–141. https://doi.org/10.1556/044.2023.00234

Szelestei 1984

Szelestei Nagy László, Bél Mátyás kéziratos hagyatékának katalógusa, Budapest, MTAK, 1984.

Szelestei 1989

Szelestei Nagy László, Irodalom- és tudományszervezési törekvések a 18. századi Magyarországon 1690–1790, Budapest, OSZK, 1989.

Szelestei, szerk., Bél 1993

Bél Mátyás levelezése. S. a. r., bev., jegyz. Szelestei Nagy László. (Magyarországi tudósok levelezése 3.) Budapest, Balassi, 1993.

Szirmay 2022     

Szirmay Antal: Notitia montium et locorum viniferorum Zempleniensis, 1798 - A tokaji, vagy is hegyallyai szőllőknek ültetéséről, 1810, A Kassán 1798-ban és a Pesten 1810-ben kiadott könyvek hasonmása, Pető Gábor fordításában, Orbán Áron jegyzeteivel és tanulmányával, Budapest–Sárospatak, L’Harmattan–THE, 2022 (Europica varietas Tokajensis, Acta Universitatis Tokajensis Sárospatakini, Patrimonium culturale, Fontes, IV.). https://doi.org/10.56037/978-963-414-939-2

Tar 2004

Tar Attila, Magyarországi diákok németországi egyetemeken és főiskolákon. 1694–1789. (Magyarországi diákok egyetemjárása az újkorban 11.). Budapest, 2004.

Tollius 1700

Jacobus Tollius, Epistolae itinerariae… ed. H. C. Henninius. Amsterdam, F. Halma, 1700.

Tóth 2001

Tóth Gergely, A kézirati hagyomány, in Bél 2001, 234–254.

Tóth 2007

Tóth Gergely, Bél Mátyás „Notitia Hungariae novae…” c. művének keletkezéstörténete és kéziratainak ismertetése, I–II, Doktori disszertáció, ELTE-BTK, 2007. 

Tóth 2009

Tóth Gergely, Bél Mátyás besztercebányai diákjai. A besztercebányai evangélikus gimnázium anyakönyvének vonatkozó része, Bél és utóda megjegyzéseivel. Lymbus 2009, 135–170.

Tóth et al., szerk., Bél 2011

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico geographica... Comitatuum ineditorum tomus primus, in quo continentur Comitatus adhuc in mss. haerentes Partis Primae Cis-Danubialis, hoc est, Comitatus Arvensis et Trentsiniensis. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Ladislaus Glück, Zoltanus Gőzsy, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2011.

Tóth et al., szerk., Bél 2012

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico-geographica... Comitatuum ineditorum tomus secundus, in quo continentur Comitatus adhuc in mss. haerentes Partis Secundae Trans-Danubianae, hoc est, Comitatus Soproniensis, Castriferrei, Szaladiensis et Veszprimiensis. Edendo operi praefuit Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Blasius Déri, Nicolaus Stephanus Földváry, Ladislaus Glück, Zoltanus Gőzsy, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2012.

Tóth et al., szerk., Bél 2016

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico geographica... Comitatuum ineditorum tomus tertius, in quo continentur Comitatus adhuc in mss. haerentes Partis Secundae Trans-Danubianae, hoc est, Comitatus Iaurinensis, Comaromiensis et Strigoniensis. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2016.

Tóth et al., szerk., Bél 2017

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico geographica... Comitatuum ineditorum tomus quartus, in quo continentur Comitatus adhuc in mss. haerentes Partis Secundae Trans-Danubianae, hoc est, Comitatus Alba Regalis, Tolnensis, Simigiensis et Baranyiensis. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Zoltanus Gőzsy, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2017.

Tóth et al., szerk., Bél 2018

Bél Mátyás, Notitia Hungariae Novae Historico Geographica, Tomus quintus…, Comitatus Sarosiensis, Zemplinisensis, Ungváriensis et Bereghiensi. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Zoltanus Gőzsy, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2018.

Tóth et al., szerk., Bél 2020

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico geographica... Comitatuum ineditorum tomus sextus, in quo continentur... Comitatus Abaujváriensis, Gömöriensis, Thornensis et Borsodiensis. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Zoltanus Gőzsy, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2020.

Tóth et al., szerk., Bél 2023

Bél Mátyás, Notitia Hungariae novae historico geographica ... Comitatuum ineditorum tomus septimus in quo continentur ... Comitatus Hevesiensis, Csongradiensis, Bácsiensis et Bodrogiensis, atque districtus Cumanorum et Iazygum. Edendo operi praefuit et praefatus est Gregorius Tóth; textum recensuerunt notisque instruxerunt Bernadett Benei, Zoltanus Gőzsy, Rudolphus Jarmalov, Gregorius Tóth. Budapest, MTA TTI, 2023.

Turóczi 1719     

[Turóczi László], Effigies Inclytorum Superioris Hungariae Comitatuum. Cassoviae, 1719.

Wellmann, kiad., Bél 1984

Bél Mátyás, Magyarország népének élete 1730 táján, Vál., sajtó alá r., bev. Wellmann Imre, ford. Wellmann Imre, Püspöki Nagy Péter. Történetírók Tára. Budapest. Gondolat, 1984.

Zitieren als:

Orbán, Á., Matolai, J. (2025). Matolai János két írása Tokaj-Hegyaljáról és a tokaji borról. A Viniculturae Tokaiensis membrum chorographicum című fogalmazvány átirata és az 1744-ben megjelent Disquisitio physico-medica de vini Tokaiensis cultura, indole, praestantia et qualitati…. Übers. Pető, G.. Budapest: L’Harmattan Publishing House. https://doi.org/10.56037/978-963-646-469-1

Reihe
Europica varietas Tokajensis. De vineis et vinis Hungariae – Magyar borászattörténeti könyvtár ISSN 3094-2829
ISBN
978-963-646-469-1
978-963-646-217-8
Ort, datum
Budapest, Sárospatak, 2025
Gutachter
Péter Molnár
Übersetzer
Gábor Pető
Mitwirkender
Gábor Pető
Schlagwörter
Mátyás Bél
János Matolai
Tokaj
wine
oenology
Publikationstyp
text edition
Wissenschaftsgebiet
Languages and Literature
Textual philology, palaeography and epigraphy
Thema
Sprache, allgemein und Nachschlagewerke
Literatur: Geschichte und Kritik
BISAC
LAN000000
LIT000000
Verlag
L’Harmattan Publishing House
Mitverleger
Tokaj-Hegyalja Egyetem
Ausgabe
First edition
Umfang
162 Seiten
Sprache
Ungarisch
Englisch
Latein
Copyright
Orbán Áron
Matolai János
L’Harmattan Publishing House
Tokaj-Hegyalja Egyetem